[t001_01_main.tpl.php]
[p030_50_faqpage]

Veelgestelde vragen

1
Wat is PFOS en waarom is er PFOS op Linkeroever?

Wat is PFOS? 

PFOS is een stof die behoort tot de familie van de Poly- en perfluoralkylstoffen (PFAS). Het zijn door de mens gemaakte producten die van nature niet in het milieu voorkomen. Ze worden gebruikt in allerlei producten omdat ze water, vet en vuil afstoten. Door het gebruik van deze producten, door fabrieksemissies, incidenten en zelfs bij het blussen van branden, zijn PFAS in het milieu verspreid geraakt. In lage concentraties zijn ze alomtegenwoordig in het leefmilieu en in de voedselketen. 
 

PFAS breken niet af, kunnen zich makkelijk verspreiden in het milieu en kunnen ophopen in dieren, planten en het menselijk lichaam. Deze chemicaliën worden ook wel eens de ‘forever chemicaliën’ genoemd.  
 

PFOS is één van de PFAS en werd gebruikt om tapijten en textiel water-, vet- en vuilafstotend te maken. In de jaren 1980 is men tot de vaststelling gekomen dat er mogelijk toxische eigenschappen zijn bij een lange blootstelling aan PFOS. Daarom is het gebruik ervan sinds 2009 niet meer toegelaten binnen de EU. 
 

Hoe is PFOS terechtgekomen in de bodem? 

Bij de productie van PFOS door 3M in Zwijndrecht is de bodem en het grondwater rondom de fabriek verontreinigd geraakt. Lantis noch de Oosterweelwerken liggen aan de oorsprong van de verontreiniging, in de uitvoering van onze werken worden we er echter wel mee geconfronteerd. 
 

Wanneer is er in het kader van de Oosterweelwerken linkeroever PFOS vastgesteld ? 

Midden 2016 zijn de milieukundige bodemonderzoeken gestart voor de realisatie van de infrastructuurwerken voor de delen Linkeroever en Scheldetunnel van de Oosterweelverbinding. Zo’n onderzoek naar de kwaliteit van de ondergrond en de mate waarin die verontreinigd is, is verplicht. De resultaten werden gebundeld in een Technisch Verslag. Uit het onderzoek kwamen verschillende hoge waarden aan PFAS aan het licht, zowel in de bodem als het grondwater binnen de projectgebieden ‘Linkeroever & Zwijndrecht’ en ‘Scheldetunnel’.  
 

Was Lantis al eerder dan 2016 op de hoogte van verontreiniging in het gebied? 

Tussen 2006 en 2008 kwam uit onderzoek van 3M aan het licht dat het grondwater in de omgeving verontreinigd was. Ook Lantis werd daarvan op de hoogte gesteld. De exacte mate van verontreiniging in de grond was toen echter nog niet gekend. Lantis ondernam in die periode nog geen actie omdat er nog geen zekerheid was over de effectieve bouw van de Oosterweelverbinding.  
 

Toen in 2016 het tracé van de Oosterweelverbinding definitief was, heeft Lantis een bodemonderzoek uitgevoerd en werd ook specifiek PFOS mee onderzocht om de verontreiniging grondig in kaart te brengen. Vanaf dat moment werd de totale omvang pas duidelijk. De verontreiniging in het grondwater werd bevestigd en ook in de grond zelf werd PFOS gevonden. Voor het eerst werd ook in kaart gebracht hoe omvangrijk die verontreiniging is en op welke locaties die verontreinigde gronden zich bevinden binnen het projectgebied. 
 

Sinds de start van de onderzoeken in 2016, heeft Lantis transparant gerapporteerd aan de bevoegde instanties (o.m. OVAM).  

2
Hoe sterk is de verontreiniging met PFOS op Linkeroever?

Welke waarden werden er op Linkeroever gemeten? 

In totaal werden 650 stalen onderzocht op de aanwezigheid van PFOS. De concentraties variëren sterk, met enkele uitschieters tot 1.100 µg/kg droge stof (ds) in en nabij de Palingbeek ten noorden van de E34. In 8,2% van de onderzochte stalen was de vastgestelde concentratie aan PFOS hoger dan 70 µg/kg ds. Vanaf die waarde mag de grond niet meer hergebruikt worden en moet ze zorgvuldig afgeschermd worden. 
 

35,7% van de stalen had een waarde lager dan 70µg/kg ds, maar wel hoger dan 8µg/kg ds. Grond met die waarden mag volgens het toetsingskader dat gebruikt wordt voor de bouw van de Oosterweelverbinding op Linkeroever en Zwijndrecht wel gebruikt worden als bouwkundige grond, bijvoorbeeld voor de aanleg van bermen, maar enkel binnen de kadastrale werkzone.  
 

56,2% van de stalen zat onder de grens van 8µg/kg ds. Grond met deze waarden mag in principe ook buiten het projectgebied hergebruikt worden. Toch zal Lantis deze gronden niet afvoeren. Sinds 1 april 2021 is de toetsingsnorm van OVAM voor vrij hergebruik buiten het projectgebied verstrengd van 8 naar 3 µg. 38,0% van de bodemstalen had een concentratie lager dan 3µg/kg ds. Voor het project op Linkeroever maakt dit geen verschil aangezien de grond niet wordt afgevoerd. 
 

Figuur 1: kaart met bodemstalen PFOS > 70µg/kg ds (2016-2018)
Figuur 1: kaart met bodemstalen PFOS > 70µg/kg ds (2016-2018) 
 

Figuur 2: kaart met bodemstalen PFOS > 8µg/kg ds (2016-2018) Figuur 2: kaart met bodemstalen PFOS > 8µg/kg ds (2016-2018)
 

Figuur 3: kaart met bodemstalen PFOS > 3µg/kg ds (2016-2018)
Figuur 3: kaart met bodemstalen PFOS > 3µg/kg ds (2016-2018)  
 

Over hoeveel grond gaat het? 

Er is 980.000 kubieke meter PFOS-houdende grond teruggevonden op Linkeroever. Daarvan is meer dan de helft (570.000m3) verontreinigd met een waarde tussen 8 en 70µg/kg ds. Die grond kunnen we hergebruiken binnen het projectgebied, bijvoorbeeld in bermen die we aanleggen. 
 

400.000m3 heeft een verontreiniging hoger dan 70µg/kg ds. Dat deel komt niet meer in aanmerking om onbeschermd te hergebruiken. Daarom wordt deze grond op een zorgvuldige manier afgedekt binnen het projectgebied. Hiermee zorgt Lantis ervoor dat de verontreiniging wordt ingedamd, dat het risico op uitloging in het grondwater sterk beperkt wordt in vergelijking met de huidige situatie, en dat duidelijk in kaart gebrachte verontreinigde grondpercelen traceerbaar klaarliggen voor latere sanering, wanneer daarvoor adequate technologie is ontwikkeld.  

 

Welke normen hanteert Lantis voor de verontreiniging? 

Grond met een concentratie tot 70 µg/kg ds wordt bouwkundig hergebruikt binnen de kadastrale werkzone, bijvoorbeeld voor de aanleg van bermen. Grond met een hogere concentratie wordt zorgvuldig afgedekt binnen de kadastrale werkzone. Hiermee zorgt Lantis ervoor dat de verontreiniging wordt ingedamd en dat het risico op uitloging in het grondwater beperkt wordt. 
 

In het toetsingskader voor de werken op Linkeroever en in Zwijndrecht werd ook een norm van 8 µg/kg ds als maximum voor vrij hergebruik opgesteld. In de praktijk zal alle met PFOS verontreinigde grond echter binnen het projectgebied Linkeroever en Zwijndrecht blijven. 
 

Bovendien zal Lantis de meest recente toetsingsnormen van OVAM volgen voor de werken op rechteroever die nog moeten opstarten. In dat toetsingskader werd de norm voor vrij hergebruik verlaagd. Voortaan bedraagt die 3µg/kg ds. Voor bouwkundig hergebruik binnen de kadastrale werkzone zoals een berm, blijft de norm 70 µg/kg ds.
 

  


Zijn die normen objectief bepaald?
Op het ogenblik dat onze bodemonderzoeken plaatsvonden was er nog geen wettelijk toetsingskader voor PFOS van toepassing. Dat kan misschien vreemd overkomen, maar toch is dat niet helemaal ongebruikelijk. De wetgever heeft namelijk nog niet voor elke verontreinigde stof bodemsaneringsnormen vastgelegd. Dat was ook voor PFOS zo. 
 

In dat geval is het de taak van een deskundige om een toetsingskader op te stellen. Een team van onafhankelijke bodemsaneringsdeskundigen heeft het toetsingskader opgesteld, gebaseerd op de beschikbare technische en wetenschappelijke kennis alsook op specifieke wetgeving uit de ons omringende landen. Dit toetsingskader is in nauw overleg met de bevoegde instanties (Grondbank, OVAM, Departement Omgeving,…) tot stand gekomen.


Zijn die normen intussen niet achterhaald?
OVAM heeft zeer recent, in april 2021, de norm van 8µg voor vrij hergebruik buiten de kadastrale werkzone (de zone waarin de grond opgegraven werd) verlaagd naar 3µg/kg ds. Voor ons project op Linkeroever en Zwijndrecht gelden nog steeds de oudere normen die OVAM heeft vastgesteld. In de praktijk heeft de bijstelling van de norm slechts een zeer beperkte impact op de werken omdat de PFOS-houdende grond sowieso al bestemd was voor zorgvuldig hergebruik binnen het projectgebied. 


De norm van 8µg/kg ds geldt in principe ook voor de bouw van de Oosterweelknoop en de Scheldetunnel op rechteroever. Voor het andere deel van de werken werd nog geen Technisch Verslag opgemaakt en zullen we dit nieuwe toetsingskader toepassen. Lantis engageert zich om voor de werken op rechteroever de norm van 3µg/kg ds te hanteren. 

3
Welke PFOS-maatregelen neemt Lantis?

Welke maatregelen zijn er voor de medewerkers?

Vanuit Lantis leggen we hoge veiligheidseisen op aan ons eigen personeel en vragen we hetzelfde voor de werknemers van de aannemers op de werf. Voor werken in de grond met PFOS-verontreiniging werden bijkomende beschermende maatregelen opgesteld indien fysiek contact met de grond mogelijk is. Maatregelen zijn bijvoorbeeld de verplichting om een stofmasker te dragen in een stoffige omgeving, of lichaamsbedekkende werkkledij en handschoenen te dragen wanneer men in contact komt met PFOS-houdende grond. De maatregelen die het aannemersconsortium Rinkoniên voor Linkeroever hanteert, zijn de volgende:
 


 

Deze instructies zijn ook een onderdeel van de opleiding die iedereen moet doorlopen vooraleer men de werf op Linkeroever mag betreden. Daarnaast krijgt iedereen op de werf nog eens specifieke instructies voor dat werfdeel. 
 

Vanuit Rinkoniên worden er ook op regelmatige tijdstippen opfris-sessies georganiseerd om het belang van deze maatregelen onder de aandacht te brengen, zowel naar eigen personeel als de aannemers en onderaannemers toe. Lantis waakt erover dat deze informatie doorstroomt en de maatregelen ook effectief worden toegepast.


Op de werf rijdt een waterkar die de grond besproeit. Daarmee wordt de verspreiding van PFOS-grond via stofvorming tegengegaan. In geval van een zeer droge periode worden er meerdere waterkarren voorzien. Daarnaast wordt er ook een veegwagen ingezet om opwaaiend zand te verzamelen. Dat zand blijft vervolgens in de werfzone.


In de werfketen zijn er borstels voorzien om schoenen proper te maken en gepaste reinigingsmiddelen om de handen te wassen. De werfketen worden meerdere keren per week gereinigd door een gespecialiseerde firma. Het personeel van die firma is ook op de hoogte van de relevante PFOS-informatie.


Welke maatregelen zijn er voor de buurtbewoners?
We begrijpen dat er bij de omwonenden ongerustheid kan zijn over de PFOS-verontreiniging. Zowel Lantis als de aannemer dragen er zorg voor dat de verontreinigde gronden binnen het projectgebied blijven. Contact met de buurtbewoners zou er kunnen rijzen in de vorm van opwaaiend zand vanuit de werf. Daarom doen we er vanuit de werf alles aan om dat te vermijden. 
 

Dat gebeurt op verschillende manieren. Zo wordt de PFOS-houdende grond vochtig gehouden, om verspreiding via de lucht tegen te gaan. Op de werf rijdt een waterkar rond die de grond besproeit. In geval van een zeer droge periode worden er meerdere waterkarren voorzien. Ook wordt er een veegwagen ingezet om opwaaiend zand te verzamelen. Dat zand blijft vervolgens in de werfzone. Daarnaast is de grootste stock PFOS-grond op de werf begroeid zodat PFOS zich niet  via de lucht kan verspreiden.  

 

4
Wat doet Lantis met de verontreinigde gronden?

Wat gebeurt er met de verontreinigde gronden?
Alle verontreinigde gronden blijven op de site waar ze ontgraven werden. Als bouwheer van de Oosterweelverbinding zijn we gebonden aan het standstill-principe. Dat houdt in dat de werken die we uitvoeren niet mogen zorgen voor een verdere verspreiding van de PFOS-verontreiniging. 
 

Daarnaast worden de gronden met de hoogste concentraties ook zorgvuldig afgedekt. Daardoor zal die verontreiniging zich dus niet meer kunnen verspreiden via de lucht of het grondwater, wat wel het geval is als alles blijft zoals het is. De maatregelen die we nemen, zorgen ervoor dat een groot deel van de verontreiniging beter ingedamd wordt als voorheen (zonder de Oosterweelwerken).
 

Wordt er verontreinigde grond gebruikt op andere locaties voor de Oosterweelverbinding?
Neen, alle verontreinigde gronden op Linkeroever en Zwijndrecht blijven op de site waar ze ontgraven werden: in het projectgebied van Linkeroever en Zwijndrecht.


Wordt er verontreinigde grond gebruikt op andere locaties buiten het gebied van de Oosterweelverbinding?
Neen, de verontreinigde gronden blijven op de site waar ze ontgraven werden: in het projectgebied van Linkeroever en Zwijndrecht. Er zijn plannen om bepaalde groeven of putten elders in Vlaanderen op te vullen met gronden die opgegraven worden tijdens de werken aan de Oosterweelverbinding zoals de kleiputten van Rumst of het Wonderwoud in Lochristi. Maar de met PFOS verontreinigde grond van de Oosterweelverbinding zal hiervoor niet gebruikt worden. 
 

Bovendien is er een tweede verdedigingsgordel ingebouwd. Want vooraleer er ergens grond naartoe gebracht wordt, moet er een omgevingsvergunning aangevraagd worden. Als onderdeel van die omgevingsvergunningsaanvraag moet een erkend bodemsaneringsdeskundige een studie opstellen waarin de milieu-hygiënische acceptatiecriteria worden bepaald. Zo kan nagegaan worden welke stoffen de grond wel of niet mag bevatten en kan men garanderen dat de aangevoerde bodem geen verontreiniging van het grondwater of van de omgeving kan veroorzaken.

5
Is het afdekken van de grond wel een duurzame oplossing?

We begrijpen dat dit niet duurzaam klinkt. Momenteel is er echter geen andere techniek beschikbaar voor dit volume aan verontreinigde grond, en het is onduidelijk wanneer de technologie wel zover gevorderd zal zijn. Het afdekken van de zwaarst verontreinigde grond biedt bovendien nog altijd een betere garantie voor de volksgezondheid dan het probleem onaangeroerd, en dus niet-afgedekt, laten.


Wat houdt dit afdekken precies in?
Het afdekken is van toepassing voor gronden met een concentratie > 70 µg/kg ds. Deze gronden mogen gebruikt worden als een bouwkundige toepassing. Conform de Technische Verslagen worden deze voorzien met een dubbele afdek, namelijk een HDPE folie van 2.5 mm dik, in combinatie met een kleilaag of gelijkwaardige methodiek. Bovenop deze afscherming wordt een erosiebestendige leeflaag aangebracht. De dikte van deze leeflaag is afhankelijk van de voorziene beplanting.

 

6
Zit er ook PFOS in het grondwater?

Is de verspreiding met PFOS in het grondwater even ernstig?
Er werd inderdaad ook PFOS teruggevonden in het grondwater. Die verontreiniging bevindt zich langs de E34 tot aan de Charles de Costerlaan en tot in de knoop Sint-Anna. Het strekt zich dus minder ver uit dan de verontreiniging in het vaste deel van de bodem. 
 

Al het met PFOS verontreinigde grondwater dat we in het  gebied oppompen, zuiveren we voordat we het in de Schelde lozen of retourneren in de grond. Hiervoor is binnen de werfzone Linkeroever een waterzuiveringsinstallatie gebouwd. De lozingen en retouren worden opgevolgd door de Vlaamse Milieumaatschappij (VMM). 
 

De meest gedetailleerde metingen kunnen een concentratie vanaf 0,1µg/l vinden. Dat is ook de norm die opgelegd is in de vergunning voor het retourneren van het water in de grond. Voor het lozen van het water in de Schelde ligt de norm op 1µg/l. In het water dat het waterzuiveringsstation verlaat, werd geen PFOS boven de detectielimiet meer gevonden. Dat toont aan dat de zuivering zeer secuur en conform de normen gebeurt.



Wordt de verontreiniging van PFOS verspreid door grondwater op te pompen door de Oosterweelverbinding?  
Neen, door het grondwater op te pompen, nemen we net een deel van de verontreiniging weg. Al het grondwater dat we in het verontreinigde gebied oppompen, zuiveren we voordat het in de Schelde wordt geloosd of terugvloeit in. Hiervoor is speciaal binnen de werfzone Linkeroever een waterzuiveringsinstallatie gebouwd. De lozingsnorm ligt op de laagst meetbare waarde (detectiewaarde) en wordt ook opgevolgd door de Vlaamse Milieumaatschappij (VMM). Uit de metingen is nog geen enkele concentratie hoger dan 0,1µg/l gevonden na reiniging, dus wordt er geen verontreiniging verspreid maar net weggenomen.

 

7
Welke impact heeft de verontreiniging op de bouw van de Oosterweelverbinding?

Is het niet beter om de grond eerst te reinigen? 
In het ideale scenario werd de PFOS-verontreiniging inderdaad eerst gereinigd. De sanering van de gronden is echter niet de taak van Lantis, dat is de taak van 3M dat daarvoor instructies zal ontvangen van OVAM. Bovendien is de duurtijd van de sanering en de methodiek die daarvoor gebruikt zou worden, vandaag onbekend. Net daarom worden de nodige maatregelen getroffen om ervoor te zorgen dat enerzijds de PFOS-verontreiniging niet verder kan verspreiden. Wel integendeel, we dekken de zwaarste verontreiniging af waardoor de impact voor de omgeving kleiner wordt.  Anderzijds brengen we de verontreiniging duidelijk in kaart, waardoor een eventuele toekomstige sanering niet wordt gehypothekeerd. 
 

Zorgt de bouw van de Oosterweelverbinding voor meer verontreiniging?
Als bouwheer van de Oosterweelverbinding zijn we gebonden aan het standstill-principe. Dat houdt in dat de werken die we uitvoeren niet mogen zorgen voor een verdere verspreiding van de PFOS-verontreiniging. 
 

Daarnaast worden de gronden met de hoogste concentraties ook zorgvuldig afgedekt. Daardoor zal die verontreiniging zich dus niet meer kunnen verspreiden via de lucht of het grondwater, wat wel het geval is als alles blijft zoals het is. De maatregelen die we nemen, zorgen ervoor dat de verontreiniging beter ingedamd blijft dan voorheen (zonder de Oosterweelwerken).
 

Maakt de bouw van de Oosterweelverbinding een toekomstige sanering onmogelijk?
Neen, dit legt geen hypotheek op een toekomstige sanering. De gronden worden binnen het projectgebied goed geregistreerd zodat ze achteraf traceerbaar zijn. De gronden met de hoogste concentraties worden ook zorgvuldig afgedekt zodat ze niet voor een verdere verspreiding van de verontreiniging kunnen zorgen.

8
Is de grond ook zo sterk verontreinigd op andere locaties van de Oosterweelverbinding?

Het Lobroekdok werd enkele jaren al gesaneerd, was daar ook PFOS aanwezig?
Het Lobroekdok was tot enkele jaren geleden een stort dat Lantis al gesaneerd heeft ter voorbereiding van de verdieping van de Ring. Toen de kwaliteit van de bodem in kaart gebracht werd, bleek dat het slib sterk verontreinigd was met verschillende vervuilende stoffen. Dat slib werd verwijderd en afgevoerd naar Amoras. Dat is een gespecialiseerde installatie voor de verwerking van verontreinigd slib. 
 

Het slib was sowieso al sterk verontreinigd, daarom werd dit nog niet uitgebreid getest voor minder voorkomende verontreinigende stoffen zoals PFOS voorafgaand aan de saneringswerken. Omwille van de nazorg van de sanering werd recent een nieuwe analyse uitgevoerd op het slib. Daaruit blijkt dat er ook sporen van PFOS aanwezig was in het Lobroekdok. Nieuw onderzoek moet uitwijzen of de bodem van het Lobroekdok voldoende gesaneerd werd en in welke concentraties er nu nog PFOS aanwezig is. Over de oorzaak van deze verontreiniging kan Lantis voorlopig geen uitspraken doen. 
 

Is er PFOS gevonden op rechteroever?
Op de plaatsen waar er een sterk vermoeden is van PFOS-verontreiniging zullen we dit onderzoeken. Op rechteroever weten we nu al dat er PFOS gevonden werd in het slib van het Lobroekdok. Indien er ook op andere plaatsen een verontreiniging wordt vastgesteld, zal Lantis de meest recente normen van OVAM hanteren, zijnde 3 µg/kg ds voor vrij hergebruik buiten de werkzone en 70 µg/kg ds voor bouwkundig gebruik binnen de werkzone. 
 

Wat met PFOS buiten het projectgebied?
Vanuit Lantis brengen we enkel de kwaliteit van de bodem in ons projectgebied in kaart. We hebben geen onderzoeken uitgevoerd daarbuiten en kunnen daarover dus ook geen uitspraken doen. 

[/p030_50_faqpage] [/t001_01_main.tpl.php]